L’écrit

Faites ce test, rien que pour le fun : tapez “Why is Google Translate” dans la barre de recherche Google. Cette recherche sera automatiquement complétée par des suggestions telles que “so bad”, “incurrate”. Faites-en autant avec DeepL : “Why is DeepL”. Vous obtiendrez au contraire “so good”, “better than google”. DeepL jouit manifestement d’une meilleure réputation que Google Translate. À juste titre ? Le fait est que DeepL a d’entrée de jeu surpassé ses concurrents en faisant appel à la traduction automatique neuronale dès que celle-ci a surpassé les résultats de la traduction automatique statistique et en la combinant avec le matériel informatique (super-ordinateur) nécessaire pour la transformation de quantités colossales de données. Et les résultats sont là. Les chiffres indiquent que le site web de DeepL est visité plus souvent qu’à son tour : Alexa le classe à la 146^e place des sites les plus populaires. Si l’entreprise tirait au début ses revenus de la publicité, elle a depuis su conquérir une solide position B2B grâce à des clients tels que Deutsche Bahn, Roche, Fujitsu, Axa, Best Buy, Nokia, Rakuten, Siemens ou encore Elsevier. La fonctionnalité permettant d’ajouter sa propre terminologie au système joue un rôle important pour des clients tels que la Deutsche Bank. Bref, cette entreprise nous réserve sans aucun doute encore bien des surprises, même si elle reste généralement discrète sur ses intentions. Sa nouvelle mission lève un petit coin du voile : to become Europe’s leading AI company. À suivre…

L’oral

La pandémie mondiale a poussé de nombreuses plateformes de conférence en ligne à développer de nouvelles possibilités, entre autres concernant les réunions multilingues et la nécessité d’en assurer l’interprétation. Zoom a ainsi récemment révélé qu’il peaufinait une approche speech-to-text en vue de proposer sur sa plateforme du sous-titrage et de la traduction. Avec Translatotron, Google annonce par contre de la traduction speech-to-speech. Chacun de ces systèmes doit évidemment surmonter bien plus d’obstacles qu’un simple DeepL écrit : outre le défi de faire apparaître une traduction correcte, ils devront avant tout « comprendre » correctement à l’audition. Et encore faut-il qu’il que la traduction soit ensuite correctement restituée à l’oral dans Zoom. Autant dire qu’il s’agit de sacrées prouesses techniques, dont le degré de fiabilité restera encore à tester.

Alors, que faire de tous ces développements ? Chez Eloquentia, nous les suivons étroitement afin de déterminer à partir de quand et comment nous pourrions les utiliser. Nous ne sommes pour l’instant pas convaincus de l’utilité de ces moyens pour notre activité. Les résultats de la reconversion de la langue parlée sont encore à des années-lumière de l’excellence. Si la conversion de l’écrit est bien plus avancée, même un outil tel que DeepL, bien qu’il soit considéré comme excellent, fait de si nombreuses erreurs sournoises nécessitant l’intervention d’un réviseur humain, qu’il n’est pas encore rentable lorsque l’on vise une qualité irréprochable.

Het bericht Humain ou machine verscheen eerst op Invitez la simplicité dans votre communication plurilingue.

Het komt me immers voor dat het debat zich steevast ontvouwt omtrent de vraag of het kan. De vraag of we dat willen, wordt zelden gesteld. En toch lijkt me dat een veel boeiendere vraag, of op zijn minst een vraag die vooraf zou moeten gaan aan de vraag of het kan.

Vanzelfsprekend heb ik als vertaalster in dezen een subjectieve kijk op de zaak. Als ik mij achter het idee schaar om mijn werk aan een machine toe te vertrouwen, moet ik mij voorbereiden op een carrièreswitch. Het zou met bloedend hart zijn, want ik hou van mijn job.

Tegelijk ben ik natuurlijk ook vertrouwd met specifieke aspecten van vertaalwerk die het mij mogelijk maken zowel een geïnformeerd als genuanceerd antwoord te formuleren op de kernvraag hier: machinevertaling, willen we dat wel?

Heeft machinevertaling voordelen?

Laten we hiervoor vertrekken vanuit de voordelen die de ontwikkelaars en promotoren van die technologie aan machinevertaling toedichten: efficiënt, flexibel, betrouwbaar, goedkoop. Die boodschap duwt vertaling als dienstverlening helemaal in de hoek van de commoditisering: je kunt overal een vertaling krijgen, zelfs van een machine. Het doorslaggevende argument wordt de prijs.

Maar is dit wel terecht? Krijg je als klant van elke vertaler en van elke vertaalmachine hetzelfde resultaat? Want om een product of dienst werkelijk als een commodity af te doen, is dat de allereerste vereiste. Wel, ik dacht het niet, neen. Het resultaat zal elke keer licht verschillend zijn. Ook al is elke versie dan grammaticaal en taalkundig correct, de ene vertaling is de andere niet. Omdat de ene vertaler de andere niet is. Net zoals de ene auteur de andere niet is.

Commoditisering versus creativiteit

Wat is er dan aan de hand met die commoditisering? Ergens onderweg zijn we volgens mij de creativiteit en de plasticiteit van taal uit het oog verloren. Ergens onderweg is men vergeten dat talen persoonlijke, culturele, mentale en emotionele vehikels zijn van betekenis, en niet zomaar een logisch geheel dat je in een netwerk kan proppen, hoe verfijnd dat netwerk ook wordt. Talen zijn zo boeiend, uitgerekend omdat ze levend zijn. Onvoorspelbaar. Zichzelf vernieuwend. Creatief. Verrassend.

Toegegeven, in de handleiding van een opzetstuk voor een heftruck kun je als vertaler je onvoorspelbare, vernieuwende, creatieve en verrassende ei niet kwijt. Beter nog: je houdt het in dat geval best veilig weggeborgen, anders komt het met die handleiding niet goed. Maar voor die volgende tekst, die catalogus voor handgemaakte houten meubelen op maat bijvoorbeeld, zul je dat ei wel weer uit de kast moeten halen. Zodat je er met beeldrijke zinsnedes de essentie van het metier in kunt kerven. Voor zo’n opdracht moet je uit het goede hout gesneden zijn.

Dat vraagt een flexibiliteit en een bewustzijn waar veel te weinig respect voor overblijft, wanneer beweerd wordt dat een vertaler door een machine kan worden vervangen. De vertaler brouwt uit al zijn taalkundige, culturele, emotionele en mentale bagage een geheel dat in de doeltaal de naturel moet hebben van het origineel en tegelijk exact dezelfde boodschap overbrengt. Kortom, om het met een boutade te zeggen: de vertaler verandert alles, zodat er niets verandert.

Is vertalen niet per definitie menselijk?

Willen we dat aan een machine toevertrouwen? Een machine die gevoed wordt met bestaand materiaal? Een machine die de finesses niet aanvoelt? Of zijn we op termijn van plan om ook het schrijven van teksten aan de machine over te laten? Terwijl taal zo intrinsiek menselijk is?

Vanuit dat perspectief vind ik het maar een bizar idee. Of, om het even karikaturaal te stellen: als een tekst het niet waard is om door de handen van een vertaler te gaan, was hij het dan wel waard om door een tekstschrijver geschreven te worden? En als iemand zich de moeite heeft getroost om die tekst te schrijven, verdient die tekst dan niet de toewijding van een vertaler om hem in een andere taal te herschrijven?

Let wel, we staan als vertalers natuurlijk ook met de beide voeten op de grond. De klant denkt zelden lang vooraf aan die laatste mijlpaal, heeft de vertaling vaak op korte termijn nodig. We stellen daar onze flexibiliteit tegenover. Uiteraard wil de klant erop vertrouwen dat de vertaling een kwalitatieve tekst is. We zorgen voor de betrouwbaarheid van een gereviseerde tekst. En jawel, we gebruiken daarbij op een professionele manier vertaaltools die ons beroep zeer zeker vooruithelpen, zoals termenbanken, vertaalsoftware, vertaalgeheugens. Technologische ontwikkelingen waar we alleen maar vol lof over kunnen zijn. Last but not least, de tekst van de klant dient ook een bepaald doel, en moet in die context functioneren. Dat is dan weer die efficiëntie waar wij samen met de klant bij stilstaan.

De waarde van een vertaling

Aan dat alles hangt een prijskaartje vast. Een prijskaartje dat het midden probeert te houden tussen een billijke vergoeding voor het werk en alle kennis en kunde die de vertaler inzet, en een competitief leefbaar tarief. Dat is voor de professionele vertaler een constante evenwichtsoefening. Net zoals hij ook moet ijveren voor een juiste balans tussen de energie die hij besteedt aan een specifieke vertaling en het bedrag dat hij zal mogen factureren.

De volgende keer dat u op het punt zou staan om een stuk tekst door – zeg maar –  Google Translate te halen, in plaats van een beroep te doen op een vertaler, dan kunt u zich misschien afvragen of u die tekst door een machine had kunnen laten schrijven. Gewoon, om tijd te winnen. Om efficiënt te zijn. Om betrouwbaar te zijn. En goedkoop. Of heeft het echt een meerwaarde dat een mens die heeft geschreven? Omwille van de perfect imperfections, misschien? Zo ja, dan vertrouw ik erop dat u die tekst ook door een mens zal willen laten vertalen. U kunt dan alvast bij ons een offerte opvragen.

Het bericht Machinevertaling: willen we dat wel? verscheen eerst op Invitez la simplicité dans votre communication plurilingue.

Machinevertaling: vloek of zegen?

Of we het nu willen of niet, Google en consoorten zijn hard aan het werken aan hun machinevertaling. En of we het nu willen of niet, de kwaliteit ervan gaat er stilletjesaan toch op vooruit. Computers kunnen immers bijleren van menselijke vertalers; en dat doen ze ook. Het tijdperk waarin woord voor woord vertaald werd, is definitief voorbij. Computers kunnen nog steeds niet voor zichzelf denken, maar kunnen wel al in beperkte mate het denkwerk van de mens aanwenden om hun eigen resultaat beter te maken. Bovendien ken ik collega-vertalers die Google Translate gebruiken voor eenvoudige, rechtlijnige, zakelijke teksten zoals enquêtes. Het succes is wisselend, maar het is dan ook maar een kleintje om je tekst door de mangel te halen en het resultaat vlug door te nemen om in te schatten of er weinig of te veel revisiewerk aan te pas zal komen. Gezien de snelheid waarmee machines vertalen, is dit maar een klein tijdsverlies als het resultaat achteraf niet goed genoeg voor revisie blijkt te zijn en je de tekst toch beter zelf vertaalt.

Dus, machinevertaling gebruiken of niet?

Wel, machinevertaling heeft zijn nut. Maar dat nut is nu nog beperkt. Ontvang je een mailtje van een leverancier of een klant en wil je *ongeveer* weten waar het over gaat, dan is machinevertaling à la Google Translate waarschijnlijk een goede optie. Je krijgt misschien (of moet ik zeggen: waarschijnlijk) wel een krakkemikkige vertaling in handen, maar met een beetje moeite en vooral wat voorkennis, kun je er chocola van maken. Ik vrees alleen dat het gebruik van machinevertaling zich tot zulke omstandigheden beperkt: wanneer het volstaat om notie te krijgen van een tekst die in een vreemde taal is opgesteld. Stuur dus nooit een machinevertaling van uw brief naar een klant. Die klant wil misschien meer dan enkel notie krijgen van uw boodschap.

Hoe fout kan machinevertaling zijn?

Echt fout. Heel erg fout. Ja.

Sommige organisaties kiezen ervoor om hun website door Google te laten vertalen. Ik geef hieronder het voorbeeld van verhuurmakelaar StartHousing. Ik heb niets met Start Housing. Ik ken die mensen niet en ga ervanuit dat zij mij ook niet kennen. Ik neem hun website enkel als voorbeeld van hoe fout het kan lopen. Laten we even kijken naar de Franse machinevertaling van hun disclaimer, een niet onbelangrijke tekst, me dunkt. Dit is de link naar de Nederlandse tekst:

http://www.starthousing.nl/disclaimer

Klik bovenaan op de Franse vlag, de meest rechtse vlag.

Het begint feitelijk al met de menu’s (misschien omdat ze contextloos zijn?). ‘Start’ is vertaald als ‘Décollage’. Nu betekent ‘décollage’ ‘opstijging’, van vliegtuigen dus. Volgens mij verhuurt StartHousing geen vliegtuigen. ‘Disclaimer’ wordt omgezet naar ‘désistement’, dat de idee weergeeft van ‘afhaken’. En zo gaat het verder: ‘StartHousing’ zelf wordt vertaald als ‘mises en chantier’ of ‘werven opstarten’. Er zitten ook manke en zelfs onverstaanbare zinnen in: ‘Pour les informations que vous aucun droit.’ Letterlijk vertaald: ‘Voor de informatie die u geen recht.’ Jawel, dat hebt u goed gelezen. ‘Voor de informatie die u geen recht.’

Conclusie

Laat u niet om de tuin leiden. Machinevertaling wordt beter en beter, maar in de meeste gevallen is de basiskwaliteit van de gratis online diensten helemaal niet naar behoren. Er zijn grote vertaalbureaus die voor zeer repetitieve teksten die regelmatig geüpdatet worden, zoals handleidingen, machinevertaling gebruiken. Het systeem leert dan van de revisies van de menselijke vertalers. Het systeem wordt ‘post editing’ genoemd. Naar verluidt zouden de resultaten daarvan tamelijk goed zijn, maar hoe dan ook is voor de doorsnee tekst en de doorsnee internetgebruiker de weg naar degelijke machinevertaling nog heel erg lang.

Het bericht Waarom machinevertaling nog altijd in vele gevallen niet de goede optie is verscheen eerst op Invitez la simplicité dans votre communication plurilingue.